‘De toekomst overkomt ons niet, we kunnen haar zelf vormgeven.’ Dat is de motiverende boodschap van Paul Gilding (1959), auteur van het overrompelende nieuwe boek The great disruption. Gilding was in de jaren negentig topman van Greenpeace en de afgelopen vijftien jaar duurzaamheidsadviseur van grote multinationals. Zijn boek is een fascinerende mengeling van slecht en goed nieuws. Het slechte nieuws: we staan aan de vooravond van de grootste crisis die de mensheid ooit heeft meegemaakt. Het wordt een mondiale orkaan die zal leiden tot economische en maatschappelijke ontwrichting. Het goede nieuws: de mensheid kan die crisis aan en komt er sterker uit.

We komen beter uit de crisis omdat we goed zijn in moeilijke tijden. ‘Dat heeft de geschiedenis bewezen’, zegt Gilding, die verbonden is aan het duurzaam leiderschapsprogramma van de universiteit van Cambridge. ‘De mens loopt niet voor niets al heel lang op aarde rond. Hij kan tegen een stootje.’ Gilding bestudeerde de Tweede Wereldoorlog als voorbeeld van de menselijke capaciteit om te reageren op een dramatische crisis. ‘Kijk naar de manier waarop de bevolking van Londen reageerde op de voortdurende Duitse bombardementen. Het bommentapijt haalde het beste in de mensen naar boven: men hielp elkaar door die donkere tijden heen. De samenleving bleek te beschikken over uitzonderlijk veel uithoudingsvermogen, inventiviteit, saamhorigheidsgevoel en moraal.’

Koningen en farao’s
De vergelijking tussen de Tweede Wereldoorlog en de crisis die ons nu te wachten staat, zal velen wellicht te ver gaan. Maar Gilding niet. Wie de Australiër hoort praten en wie zijn boek leest, wordt gedwongen om buiten de grenzen te treden van zijn eigen voorstellingsvermogen. Gilding: ‘Ook de omvang van het drama van de Tweede Wereldoorlog was in 1938 voor niemand voorstelbaar.’

eDe crisis die ons te wachten staat, is het gevolg van ons economisch model dat volledig op materiële welvaartsgroei is gebaseerd, zegt Gilding. Die groeiverslaving heeft in het Westen geleid tot extreme welvaart. ‘Onze grootouders en zéker de generaties voor hen, zouden met grote verbazing naar onze huidige rijkdom kijken. In hun ogen leven we als koningen en farao’s. We zijn van alle gemakken voorzien en al onze menselijke behoeften zijn bevredigd.’ En áls we ons al ergens zorgen over maken, zegt Gilding, dan is dat over de vraag of we ons  door een hoge rentestand wel een groter huis of een verbouwing kunnen veroorloven. Of over de vraag of we hetzelfde welvaartsniveau kunnen handhaven nadat we met pensioen zijn gegaan. ‘En dat terwijl een paar generaties geleden niemand met werken stopte, unless they were dead.’

Roofbouw en vraatzucht
Onze extreme rijkdom is niet zonder consequenties. Gilding: ‘Uit onderzoek blijkt dat de wereldbevolking als geheel momenteel het equivalent van anderhalve aarde gebruikt om het welvaartsniveau op peil te houden. Anders gezegd: de aarde heeft anderhalf jaar nodig om de bronnen aan te vullen die wij in één jaar opmaken. We teren dus razendsnel in op onze reserves.’ En dat wordt nog veel erger, met een groeide wereldbevolking en een voortdurend toenemende welvaart. In 2050 hebben we vijf tot zes planeten nodig om onze vraatzucht te bevredigen. Gilding: ‘Tegen die tijd telt de aarde negen miljard inwoners. Als die allemaal hetzelfde welvaartsniveau zouden hebben zoals wij in het Westen, moet de wereldeconomie vijftien keer zo groot worden als die nu is.’

Maar dat kan niet. En dus gebeurt het niet. Gilding: ‘We hebben eenvoudigweg maar één aarde. Dus we kunnen niet jaar in jaar uit consumeren op een schaal waar vijf tot zes planeten voor nodig zijn. We’ll hit the ceiling.’

Die botsing, die great disruption, zal niet zachtzinnig zijn en leiden tot een decennialange periode van politieke, economische en ecologische instabiliteit. De aarde presenteert ons zo de rekening van onze roofbouw. Klimaatverandering is de belangrijkste factor achter die instabiliteit. Gilding: ‘De klimaatcrisis is het gevolg van overconsumptie en een economie die is geobsedeerd door groei en materiële vooruitgang.’

Wie een beetje oplet, ziet dat we vandaag de dag het begin van de crash meemaken. ‘Kijk naar de huidige hongersnood in de Hoorn van Afrika’, zegt Gilding. ‘Die wordt deels veroorzaakt door klimaatverandering en toenemende droogte. En kijk naar de  overstromingen in Australië dit voorjaar. Dat waren de ergste die het land ooit heeft meegemaakt en een rechtstreeks gevolg van veranderingen van het klimaat. Of kijk naar de recente omwentelingen in de Arabische wereld. De maatschappelijke onrust daar is voor een belangrijk deel te verklaren door de snelle stijging van voedselprijzen. En die zijn op hun beurt weer deels terug te voeren op klimaatverandering en het verschuiven van klimaatzones.’

Grootschalige instabiliteit
Maar de problemen van vandaag zijn nog maar het begin van wat ons te wachten staat. Gilding: ‘Klimaatverandering zal leiden tot politieke en militaire spanningen tussen landen over voedsel en water. We zullen grote vluchtelingenstromen zien van mensen die worden verdreven van hun woongebieden vanwege extreme droogte of overstromingen.’ Geopolitieke instabiliteit kan ertoe leiden dat landen die sowieso al wankel zijn, zoals Pakistan, imploderen. ‘Dat kan vervolgens weer leiden tot andere, bijkomende gevaren’, aldus Gilding. ‘Instabiliteit van een kernmacht als Pakistan is letterlijk levensbedreigend.’

Het is een illusie om te denken dat de problemen zich voornamelijk zullen voordoen in arme en zwakke ontwikkelingslanden. ‘Het rijke Westen ontspringt de dans niet’, waarschuwt Gilding. ‘Dat zien we eigenlijk nu al: de economische groei in het Westen is min of meer tot stilstand gekomen. Dat zie ik als een teken dat we ons plafond hebben bereikt. Om de extreme welvaartsgroei van de afgelopen decennia te realiseren, hebben we letterlijk op de pof geleefd. We hebben gigantische hoeveelheden geld geleend en we hebben geconsumeerd ten koste van de aarde en het milieu. De economische en ecologische problemen van vandaag laten zien dat we aan het einde van die doodlopende weg zijn gekomen.’

Op zichzelf is het goed wanneer de economie niet meer groeit, meent Gilding. Want we moeten in de toekomst juist af van onze groeiverslaving en verering van economische ontwikkeling. ‘Maar een langdurige economische recessie leidt in eerste instantie wel tot  werkeloosheid. En die veroorzaakt weer sociale spanningen in de samenleving en maatschappelijke onrust. Onrust kan vervolgens leiden tot opbloeiend nationalisme en de neiging om alles en iedereen van buiten vooral te zien als een bedreiging.’

Het rijke Westen ontkomt niet aan de grote crash, ook omdat dit deel van de wereld niet immuun voor de uitstraling van problemen die elders spelen. Integendeel. Gilding: ‘Globalisering heeft iedereen met iedereen verbonden. Als de graanoogst in de VS of in Rusland mislukt door extreme droogte of overvloedige regenval, leidt dat overal – en dus ook bij ons - tot stijgende voedselprijzen. En om terug te komen op de Arabische revoluties: stel dat er een opstand uitbreekt in Saudi-Arabië. Dat leidt vrijwel automatisch tot een mondiale economische crisis, vanwege de cruciale rol die dat land speelt bij de productie van olie.’  

De onafwendbare crisis
We kunnen volgens Gilding de crisis niet meer voorkomen. Want we zijn de grenzen van het ecosysteem inmiddels gepasseerd. ‘De klimaatcrisis is onafwendbaar’, meent Gilding. ‘Ook klimaatwetenschappers zeggen dat we inmiddels te laat zijn om klimaatverandering nog te voorkomen. Klimaat en ecosysteem reageren met vertraging op de aanslagen die de mens pleegt. De mondiale temperatuur stijgt vandaag de dag als gevolg van de uitstoot van broeikasgassen van enkele decennia geleden. Dus ook als we nu acuut stoppen met vervuilen, hebben we de komende decennia met de consequenties te maken van de ongebreidelde materiële groei in het verleden.’

Ruik de rozen
Maar er is, zoals gezegd, ook goed nieuws. Gilding: ‘De crisis zal het beste in de mens naar boven halen, zoals dat zeventig jaar geleden ook in Londen gebeurde. Als de mens met de rug tegen de muur staat, wordt hij innovatief, gaat hij samenwerken en kan hij zijn gedrag veranderen op een schaal die van te voren onvoorstelbaar leek. Ik voorspel dat we in twintig jaar naar een CO2-neutrale economie groeien.’ Het ontstaan van een duurzame economie is niet zozeer een keuze maar een verandering die ons wordt opgedrongen. ‘Zeker klimaatverandering dwingt tot verandering. Veranderen we niet, dan ziet het er somber uit voor het leven op aarde.’

Na de crisis ontstaat een economie die niet gebaseerd is op zoveel mogelijk consumeren, maar zich richt op de dingen waar we echt gelukkig van worden. ‘In de sociale wetenschappen is al lang bekend dat mensen gelukkig worden wanneer ze het gevoel hebben dat ze zich bewust zijn van de wereld om hen heen. Nemen ze de tijd om de rozen in de tuin te ruiken, of razen ze daaraan voorbij op weg naar hun werk?’

Uit onderzoek blijkt verder dat het geluksgevoel van mensen positief wordt beïnvloed als ze fysiek actief zijn en de tijd hebben om te studeren en zichzelf te ontwikkelen. Gilding: ‘Maar de meest bepalende factor voor een goed leven is het gevoel verbonden te zijn met anderen: met gezin, vrienden en de samenleving. Dat betekent dat we een economische en maatschappelijke structuur moeten ontwikkelen die deze sociale waarden versterkt en ons de kans geeft om veel tijd te besteden aan onze sociale omgeving. Bijvoorbeeld door minder te werken en minder geobsedeerd te zijn door een stijging van onze materiële welvaart, en juist meer tijd te nemen voor ons gezin en voor vrijwilligerswerk.’

Die nieuwe manier van leven zal uiteindelijk als een bevrijding voelen. Want het ongeremd najagen van meer, meer, meer, zoals we dat nu doen, is beklemmend. Een groot deel van onze welvaart is bovendien betaald met geleend geld: een hypotheek voor ons huis, een lening voor onze auto. Lenen dwingt ons tot hard werken om de lening weer terug te betalen. ‘Dus als je minder hoge eisen stelt aan je materiële welvaart, levert dat ruimte en tijd op voor dingen die werkelijk van waarde zijn’, zegt Gilding. ‘Je zou kunnen zeggen dat onze huidige manier van leven gebaseerd is op het volgende adagium: we buy stuff we don’t need, with money we haven’t got, to impress people we don’t like. Het is een bevrijding om daar niet langer aan mee te doen.’ 

Volgens Gilding zijn er overal initiatieven, bedrijven en financiële instellingen die nu al vormgeven aan de nieuwe werkelijkheid. ‘Ook tijdens de crisis zullen we niet alleen stagnatie zien, maar ook bedrijven en initiatieven die juist zullen groeien en zich ontwikkelen. Denk aan duurzame energie en ecologische landbouw. Dat zijn de groeimarkten van de komende decennia.’

Maar, zegt Gilding, ook een omslag naar duurzame energiehuishouding of ecologische landbouw alléén is onvoldoende om uit de great disruption te komen. ‘De noodzakelijke verandering is veel breder en ingrijpender dan alleen het verduurzamen van de economie. We moeten volledig af van een economisch systeem dat is gericht op groei en materiële vooruitgang. De opgave is om een economie te ontwikkelen die ruimte biedt aan de dingen die werkelijk van waarde zijn: verbondenheid met andere mensen en bewustzijn van de wereld om ons heen.’